Монгол туургатан бичиг соёлын баялаг өвтөй. Үүнд төрөйтөй хүүхэд ба түүний эхийг асрах ёсоос эхэлсэн үр хүүхдээн өсгөн бойжуулж хүмүүжүүлэн саргаах уламжлалт зан үйл нь өв дэлгэр үндэс гүнээр үрийн эх зах, эрэмба дараатай үе уламжлан дамжигдаж ирсэнээрээн монгол соёлын их гүүйлгэн дэх уур хэв болсоор иржээ.
Монголчууд уламжлалт зан үйлээр хүүхэдээн хүмүүжүүлэх ажлыг хүүхэд хэлд орж мэдээжхээс чанга атгаж, үгээр сургаах болон үлгэрлэж сургаахыг хослуулан хүн хүнээн хүндэтгэн явах, хүн хүндээн ачлаж тусалж явхаар гол шижим болгоосон олон зүйлийн ёс заншлыг эзэмшүүлэн дадгалжуулж өдөр тутмын амьдрал дунд аяндаан журамлах ухамсарт ажиллага болгоохдоон өсөн бойжих шат хугацаа, ухаажин томоожих хир төвшөн, нас жилийн нэмэгдэл өсөлтд зохцуулан олон нарин зан үйлийг зааж сургаадаг. Монголчуудын үр хүүхэдээн хүмүүжүүлэх өвөрмөц шижтэй зан заншил нь уламжлалт гэрийн сургаалд илэрж байдаг.
Нэг, монголчууд нүүдэлчин аймгийн нэг болсоны хувьд түүний орчин ахуйн нөгцөл, амьдралын зан заншил нь бусад үндэстнээс хол онд байдаг. зөвхөн орон сууцаар авч хэлэхд, монголчууд бол цаг улиралын ээлж дараа, уур амьсгалын халуун хүйтэн, ус билчээлийн тачир сахлаг, газрын байцын тэгш тэнэгэрийг үзэн нүүдлэлэн малждаг тул өнөхөн болтол олонх газар нь тогтмал орон сууц, байнгын гэр байшингүй байв. Гэвч тэд эрт язгуураас чийраг торнон хүүхэдтэй болж эрүүл саруул өсгөн бойжуулахыг одоогын үгээр хэлбэл сайн төрөж сайхан өсгөөхийг машит эрхэмлэж, төрөөдөй хүүхэд ба түүний эхийг асрах ёсыг амьдрал ахуйн орчин тойрон, үндэстний зан заншил ба шинжлах ухаанч ёс зүйд нийцүүлэн тиг журамтай гүйцтгээж байдаг.
Хоёр, монголчууд үр хүүхэд бологсадыг хүү хүүхэн гэсэнгүй бодож холиагүй хайрлаж санадаг тул“эрэгтэйгийг хүндэтгээж эмэгтэйгийг хөнгөвчлэх”өрөөл үзэл назгай бодол зэрэг бүх талаар хүмүүжүүлэн сургаахдаан хүү хүүхэнийг нэгэл адил бодож, үндэстний өвөрмөц онцлогоороон алагсалгүй сургаасаар иржээ.
Гурав, монголчууд хүү хүүхэнийг голоо ялгаагүй үздэг тул охинтэй болсон эхнээр бэрэедийг“үр үндсийг тасалж гал гуламт харуулла”гэж энд үзэн хариан зөгэж цохиж хультан тарчилгаан зовоодоггүй, харин хүүнтэй болсон эхнээр бэриедтэй ээн нэгэн адил тэтнийг асарж совлин сар дүүргэж, уламжлалт одомшилын баяр найраан хийж, гэр бүлдээн мөн эзэгтэй хэвээр авч явдаг. охин үрийг жигшин голож хаяж орхих явдлыг үйлддэггүй, харин хүүтэйээн адил санаж сарвайн гэрийн эзэн болгон хүмүүжүүлдэг.
Дөрөв, эр нөхөр нь өвчин эмхэг, аюул эндлээс болж залуу жуурмаг насалсан байвал бэр нь заавал чин журамыг сахь гэж алавдан цаазалж цал залуугаар нь насны бэлэвсэн богодоггүй. Харин заншил ёсны гашуудал бэлэвсрэлийн хугацаа дуусвал өөрийн дуршил буюу төрхөмийн заавар заалтаар жилигчийн ах буюу дүүтэй нь залгаж суух, эсгүүл өөрө бусадтай хоримлахыг зөвшөөрөхөөр үл баран уулын хадмын гэрээ нь охноон шиг мурдуулж хүргэдэг заншилтай.
Тав, монголчууд өөрийн биеийг төрөж өсгөөсөн аав ээжээн амь гол аль бүхнээс эрхэм дээдээр үзэж, хэдүй өндөр наслаж хэчнээн их зэрэг хэрхэмтэй болсонч аав ээжийн энэрэл хайрыг ямагт марталгүй санагалжан“дээдэйээн суулгаж, дээжээн өргөн бариж”асран хүндэлдэг ба нэн дуртай идээн умдааныг нь хүүхдийн сайныг үзүүлж, аав ээж дээн амар жаргалыг эдлүүлж байдаг. Үүнээр барахгүй айл аймгийн ахмад настан ахас захасыг ч хүндэлэн тэдний нэрийг цээрлэдэг ба зам мөрт уцарсан ахмад настан ахас захастай дотонсогоор мэндчилэн морь унагаанаас бууж зам тавин өгч байдаг. Яг иймээрээн монгол нутагт аав ээжээн ад үзэж, өтөлж мунах буюу өвдэч зовоод чадал биргүй болох үед“яршиг төвөг”,“дээр дараас”гэж үзэн таниж мэдэхгүй хүн юм шиг хаяж, орох гэр оочих аягагүй, айлын булай, нийгэмийн дараас бологдгүй. Нэн арван таван хүүхэдтэй байтал аав ээжээн авах хүүнгүй, тэжээх хүүхэдгүй яриа хэлэлцээний жимлэл хууль цаазын албадалгаар сая хэдэн мөнгө дур муутайхан өгч, эцэг эхээн гумдааж байгаа явдалгүй. Харин монголчуудын дунд аав ээжийн ач энэрэлийг магтан дуулсан дуу шүлэг, холбоо аль олон байдгыг дурдалтай байна.
Зурга, бусадыг дэмжин туслаж сайн явдал хийхээр жаргалаан болгоодог сайн сайхан заншил нь монгол үндэстэн эснэн мэндэлсэн тэр цагаас эхлэлттэй. Эвчүү тулсан цал буурал сахлаан хийсгээж, майс орсон хөлөөн туйс гарсан таяг таан найдсан өндөр настан омболоон дагуулан замын ховхил дахь чулуу модыг зайлуулж хаян аман даан“буяан болог”гэж дөднөгсөн үзэгдэл, живар барин эйлсэн буюу шуурга таан уруудсан мал сүргийг хашин хомиж айл эзэн дэнь золгуулж байга учир, худдаг усан дээр ирсэн малыг өвлийн хүйтэнд нүүр чарайаан чандуулан услаж байгаа хүн, гол усанд шавардсан буюу гоо гангад унагсан малыг гэж баригсанаан тавин байж өргөн босгааж байгаа явдлыг тал нутагт хаана хэжээ ч олж хардаг. сайн хүн сайн явдалыг хэнээр ч хэлүүлэлгүй, хэнд ч гавиархалгүй үг дуунгүй хийж явдаг нь хэчнээн зуу мянган жилийн турш монголчуудын заншил болон дадгалжсаныг түүх аль хэдэйнэй гэрчилжээ.
Долоо, монголчууд үр хүүхэд тээн сайн сайхныг танилцуулж төв чигч байхыг сурталчилан муу муухай, зусар шунахайгыг жигшуулэн цээрлүүдэг. Айл амгийн ойр хавын аан хүмүүсийг асран харгалзлаж, биеэн чанга шаардан хэчээж, ямар ч байдал доор үнэн цагаанаар явхыг баримдлахийн хамт“инээмсэг чирайт хүүн бүхнийг инаг дотноо гэж битэй бод, зусартан аргадагч байж мэднэ”гэх мэтийн чухал сургал үг нүүдээр сэнхрүүж, сайн ба муу хүүний заагыг гэнэдэлгүй ялгаах чадвартай болгоохыг умдгайлгүй анхарч сургаадаг. Энэхүү уридалаан доор энгийн нөхөдтэйээн эе найртай явж бусадыг муушаахгүй, хулгай худал хийгүйгээр өнөнөөн хэлэж бэлнээн идээж өргөн түмэнд итгээлтэй явхыг заадаг нь өнөн сайн сайхайныг эрхэмлэж, худал муу муухайгыг жигшсэн уламжлууштай нандин заншил байгаа юм.
